Alternate Text

Het gat tussen genen en gezondheid

vrijdag 28 september 2018

Minder dan 30 procent van alle ziekten is genetisch te verklaren. Bij de overige ligt de oorzaak in een mengeling van genetica, epigenetica en externe factoren. Al die externe factoren worden samen het exposoom genoemd. Dit nieuwe onderzoeksgebied heeft het potentieel om ons begrip van ziekte en gezondheid voorgoed te veranderen.

 

Het DNA van de mens werd in het jaar 2000 volledig in kaart gebracht. Sindsdien is er heel wat kennis vergaard over de oorsprong van allerlei ziekten. Maar geen enkele ziekte is volledig vanuit de genetica te verklaren. Het exposoom vult dit gat tussen genen en gezondheid. Maar wat is het exposoom precies? Hoe onderzoekt men dat? En wat hebben we aan deze kennis in onze praktijk?

 

Wat het exposoom is

Het exposoom is een samentrekking van expose (blootstellen) en genoom (de verzameling van onze genen). Het gaat dus om alle externe factoren die uiteindelijk een bepaalde mate van invloed uitoefenen op genetisch materiaal. Ook kunnen deze omgevingsinvloeden tot uiting komen in epigenetica: de transcriptiemechanismen waarmee het DNA is omgeven. Langs deze weg wordt bepaald welke genen tot uiting komen en welke niet. Hieronder voor u een kort overzicht van externe factoren die invloed uitoefenen op onze gezondheid.

 

Voeding

Gezonde voeding heeft positieve effecten. Daarbij kan men denken aan veel groente en vis, zeevruchten, mager vlees, een beetje fruit, noten, pitten en zaden. Bewerkte voeding, rijk aan suikers, transvetten en zout, kan problemen opleveren. Ook bestrijdingsmiddelen in de landbouw en antibioticagebruik in de veehouderij hebben via onze voeding invloed op onze genen en epigenetica. Dus ook op de kans om ziek (of minder gezond) te worden.

 

Stress

Stress is funest voor de gezondheid, onder andere omdat er veel energie gaat zitten in het in stand houden van de vecht-vluchtreactie. Vooral het immuunsysteem kan veel energie vragen, dat onder stressvolle omstandigheden laaggradig geactiveerd raakt. Deze energie kan vervolgens niet ergens anders meer aan besteed worden, bijvoorbeeld aan processen van opbouw en herstel. Bovendien raakt de hormoonhuishouding in de war, waardoor lichaamsprocessen niet naar behoren worden aangestuurd. In onze moderne omgeving bevinden zich veel factoren die de ervaring van stress kunnen verhogen. Een kleine greep: geluidsoverlast, verkeersdrukte, lichtvervuiling, eenzaamheid, zorgdragen voor een ziek familielid, te veel/te lang werken, te hoge verwachtingen hebben (intern of extern) en daar altijd aan willen voldoen.

 

Stoffen, straling en deeltjes

Al geruime tijd is bekend dat zowel actief als passief roken ons lichaam schade toebrengt. Zoals u ook verderop kunt lezen, is roken zelfs fysiek zichtbaar in de epigenetica rond ons DNA. Ook fijnstof, onder andere van uitlaatgassen en de industrie, kan gezondheidsklachten opleveren. Tot slot is de ozonlaag beschadigd door CFK’s, waardoor de huid gemakkelijk meer uv-straling kan ontvangen dan deze kan verwerken. Te veel blootstelling aan uv-straling is slecht voor de ogen en huid, en verhoogt het risico op huidkanker. Weekmakers in plastic kunnen in het lichaam ook voor schade zorgen. Ze zijn onder andere geassocieerd met nier- en vruchtbaarheidsproblemen.

 

Bacteriën in de darmen

De bacteriën in onze darmen gaan onder normale condities diverse gunstige interacties aan met onze stofwisseling, immuunsysteem, zenuwcellen en zelfs ons bioritme (en dat is nog niet eens alles). Kort gezegd: voor een goede gezondheid zijn we in hoge mate afhankelijk van de samenstelling van onze bacteriën en de mate waarin deze met ons in symbiose leven. Blootstelling aan de eerdergenoemde factoren kan ervoor zorgen dat de gunstige bacteriën verdwijnen en plaats maken voor minder gunstige types. Dit heeft effect op vrijwel al onze lichaamssystemen, waaronder op het epigenetisch milieu.

 

Inactiviteit

Stilzitten is tegennatuurlijk. We zijn bij uitstek gemaakt om te jagen op wild en te zoeken naar ons eten. Dit blijkt onder andere uit het feit dat geen enkel zoogdier zoveel zweetklieren heeft als de mens. Gaan we daarentegen stilzitten, verstoort dit ons biologische systeem. En in de biologie werkt het zo: gebruik je het niet, dan verdwijnt het. De biologie is economisch en steekt zo min mogelijk energie in dingen die niet essentieel blijken voor overleving en reproductie. If you don’t use it, you lose it! Dit werkt onder andere spierzwakte, overgewicht en hart- en vaatziekten in de hand.

 

Combinatiefactoren

Misschien wel het belangrijkste inzicht: gezondheidsklachten ontstaan zelden als gevolg van één geïsoleerde omgevingsfactor. Zo lijkt het er bijvoorbeeld op dat het drinken van hete thee in combinatie met veelvuldig gebruik van alcohol of tabak het risico op slokdarmkanker verhoogt. Andersom werkt het ook zo: een gezonde voeding kan de negatieve effecten van andere invloeden juist verzachten. Dit alles maakt het onderzoek op het gebied van het exposoom niet eenvoudiger. Tot slot bestaan er vermoedelijk talloze onbekende combinatiefactoren en zullen er ook factoren bestaan die nu nog tot onze blinde vlek behoren.

 

Maar hoe brengen we het in kaart?

Prof. dr. ir. Vermeulen, hoogleraar milieuepidemiologie en exposoomanalyse, doet onderzoek naar de samenhang tussen deze factoren en ziekten. Dat wordt met de hedendaagse technologieën steeds interessanter. Sensoren op verschillende plaatsen in Nederland kunnen bijvoorbeeld informatie geven over geluid, licht- en luchtverontreiniging op verschillende tijden. De smartphone van deelnemers kan gevolgd worden om hun plaats ten opzichte van deze sensoren te bepalen. Zo wordt het eenvoudiger om bias te voorkomen en om meerdere factoren mee te laten wegen in een onderzoek.

Hoe nauwkeuriger alle externe factoren in kaart kunnen worden gebracht, hoe beter gezondheidseffecten kunnen worden geïnterpreteerd. Maar ook biologische gegevens kunnen steeds gemakkelijker worden verzameld en steeds beter worden beoordeeld: wat verandert er in het lichaam na een ingrijpende positieve of negatieve gebeurtenis? In het bloed kan gemeten worden welke stoffen het lichaam heeft aangemaakt en er kan worden gemeten welke genen hierdoor aan- en uitgeschakeld zijn, de zogeheten epigenetische markers.

 

Voetafdrukken interpreteren

Met genoemde biologische informatie kunnen mechanismen, waardoor de ziekte ontstaat, worden ontrafeld. Wanneer een gen wordt uitgeschakeld, wordt er in onze lichaamscellen een eiwit minder of juist meer geproduceerd. Hierdoor kunnen processen verstoord worden, met ziekte als gevolg. Bovendien kunnen bij bepaalde ziektebeelden aan- en uitgeschakelde genen opgespoord worden. Roken laat bijvoorbeeld zogenaamde voetafdrukken na: op basis van epigenetische profielen kan worden bepaald of iemand gerookt heeft, omdat het tot langdurig zichtbare, specifieke patronen leidt.

 

Uitdagingen

Combinatiefactoren die elkaar op positieve of negatieve wijze beïnvloeden, maken het geheel ingewikkeld. Soms kan het totaal groter uitpakken dan de som der delen doet vermoeden. Daarbij zijn er de zaken waarvan men niet weet dat men ze niet weet én er zijn gebieden waarop de techniek nog niet ver genoeg is. Bovendien heeft blootstelling in veel gevallen geen direct effect. Dat alles maakt het onderzoek er niet gemakkelijker op. Er moet vaak langere tijd gemeten worden voor adequate resultaten. Daar komt bij dat de levensfase waarin de blootstelling plaatsvindt, vaak een belangrijke factor is. Kleine kinderen en senioren zijn over het algemeen gevoeliger voor bepaalde invloeden.

 

Doel

Het doel van het in kaart brengen van het exposoom is het kunnen uitgeven van leidraad om gezonder oud te worden. Een leidraad, niet alleen voor het individu en voor de gezondheidsprofessional, maar ook voor de gemeenschap, het land of Europa.

 

Bronnen

G.W. Miller en D.P. Jones: The nature of nurture. Refining the definition of the exposome, Toxicological Sciences (januari 2014)

https://www.kijkmagazine.nl/mens/roel-vermeulen/

Yu C, Tang H, Guo Y, Bian Z, Yang L, Chen Y, et al. Hot Tea Consumption and Its Interactions With Alcohol and Tobacco Use on the Risk for Esophageal Cancer: A Population-Based Cohort Study. Ann Intern Med. ;168:489–497. doi: 10.7326/M17-2000

Bonusan.com/nl maakt gebruik van cookies met als doel de website en onze diensten te verbeteren, Daardoor kunnen we u beter van dienst zijn. Wilt u weten welke cookies wij plaatsen? Lees hier meer informatie.

Internetbureau W3S